അവളുടെ ജീവിതത്തിലെ ഈ പുതിയ ശൂന്യതയാണ് കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് മാസങ്ങളായി രാധയെ അലട്ടുന്നത്

ഇളംചൂടുള്ള ചായക്കപ്പിൽ ചുണ്ടമർത്തിക്കൊണ്ട് രാധ ജനലിലൂടെ പുറത്തേക്ക് നോക്കി. കാർത്തികമാസം പകുതിയായി. പറമ്പിലെ ചെമ്പകമരം ഇത്തവണയും പതിവിലും കൂടുതൽ പൂക്കൾ തന്നു. ചെമ്പകപ്പൂക്കളുടെ നേർത്ത ഗന്ധം അകത്തേക്ക് അടിച്ചുകയറി. രാധയുടെ പ്രായം നാല്പത്തിയൊന്ന് കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പുറത്ത് നിന്ന് നോക്കുന്നവർക്ക് മുപ്പത്തിയഞ്ചിന്റെ ചുറുചുറുക്ക് തോന്നും. ഇരുപത് വർഷം മുൻപ്, ഒരു വാഹനാപകടത്തിൽ ഭർത്താവ് രഘു പോയതിനുശേഷം രാധ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ഈ ജീവിതം മുന്നോട്ട് നയിച്ചത്.

മുന്നിൽ കണ്ട ചുമതലകളെല്ലാം അവൾ ഭംഗിയായി പൂർത്തിയാക്കി. മകൻ അനന്തുവിന് മുപ്പത് വയസ്സ്. ഐ.ടി മേഖലയിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന അവൻ വിവാഹിതനായി, ബാംഗ്ലൂരിൽ സ്ഥിരതാമസമാക്കി. മകൾ അഞ്ജലി, ഇരുപത്തിയെട്ട് വയസ്സ്. ഭർത്താവിനൊപ്പം ദുബായിലാണ്. കഴിഞ്ഞ വർഷം രാധയുടെ കയ്യിൽ നിന്നും അഞ്ജലിയെ വിട്ടുപിരിഞ്ഞപ്പോൾ രാധയുടെ ചുമലിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ ഭാരം ഇറക്കിവെച്ച ആശ്വാസം ഉണ്ടായിരുന്നു.

“പണിയൊക്കെ കഴിഞ്ഞു,” അവൾ സ്വയം മന്ത്രിച്ചു. “ഇനി ആർക്കുവേണ്ടി?”

അവളുടെ ജീവിതത്തിലെ ഈ പുതിയ ശൂന്യതയാണ് കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് മാസങ്ങളായി രാധയെ അലട്ടുന്നത്. മക്കളും പേരക്കുട്ടികളും വിളിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷമാണ്, എന്നാൽ ഫോൺ വെച്ചതിന് ശേഷം വീണ്ടും ഈ നാല് ചുവരുകൾ മാത്രം. ഈ വീട് ഒരു വലിയ കൂട്ടിൽ ഒതുങ്ങിപ്പോയ ഒരവസ്ഥ.

അപ്പോഴാണ്, രാധയുടെ പഴയ സഹപ്രവർത്തകനും, ഭർത്താവിന്റെ ബാല്യകാല സുഹൃത്തുമായ മോഹൻ എന്ന വ്യക്തി ജീവിതത്തിലേക്ക് വീണ്ടും വരുന്നത്. രഘു മരിച്ചപ്പോൾ മോഹൻ കുടുംബത്തിന് താങ്ങും തണലുമായി ഉണ്ടായിരുന്നു. അയാൾ കുറച്ച് വർഷം വിദേശത്തായിരുന്നു. അടുത്തിടെ ഭാര്യ മരിച്ച ശേഷം നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ മോഹൻ, പഴയ സൗഹൃദം പുതുക്കി.

തുടക്കത്തിൽ അത് വെറും സൗഹൃദമായിരുന്നു. പതിയെ, ഇരുവരുടെയും ഒറ്റപ്പെടലുകൾ പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ സൗഹൃദത്തിന് ഒരു പുതിയ നിറം വന്നു തുടങ്ങി. കഴിഞ്ഞ ആഴ്ച മോഹനാണ് ഈ വിഷയം അവതരിപ്പിച്ചത്.

“രാധേ, നമ്മുടെ ഈ ഒറ്റപ്പെട്ട ജീവിതം ഇനി എത്രനാൾ? കുട്ടികളെല്ലാം അവരവരുടെ ലോകം കണ്ടെത്തി. ഇനിയെങ്കിലും നമുക്ക് വേണ്ടി ജീവിക്കണ്ടേ? നീ സമ്മതിക്കുകയാണെങ്കിൽ, നമുക്ക് ഒരുമിച്ച്…”

രാധ അമ്പരന്നെങ്കിലും, ആ വാക്കുകൾ അവളുടെ മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തിന്റെ ഒരു ചിറക് നൽകി. നാല്പത് കഴിഞ്ഞ ഒരാൾക്ക് വീണ്ടും പ്രണയം? അവൾ ചിന്തിച്ചു. ലോകം എന്ത് പറയും? മക്കൾ എന്ത് വിചാരിക്കും?

ആദ്യമായി അവൾ ഈ കാര്യം മക്കളോട് പറയാൻ തീരുമാനിച്ചു. വാരാന്ത്യത്തിൽ അനന്തു നാട്ടിലെത്തുമെന്നും, അഞ്ജലി വീഡിയോ കോളിൽ വരാമെന്നും അറിയിച്ചു.

ശനിയാഴ്ച വൈകുന്നേരം, അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ചിത്രത്തിന് മുന്നിൽ വിളക്ക് വെച്ച ശേഷം രാധ ഹാളിലിരുന്നു. അനന്തുവും ഭാര്യ നീതുവും രാധയുടെ അടുത്ത കസേരയിലും, ടാബ്‌ലെറ്റിൽ അഞ്ജലിയും ഭർത്താവ് രമേശും സ്‌ക്രീനിലും തെളിഞ്ഞു.

“അമ്മയ്ക്ക് നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും ഒരു പ്രധാന കാര്യം സംസാരിക്കാനുണ്ട്,” രാധ വിഷയം അവതരിപ്പിച്ചു.

അനന്തുവും നീതുവും ആകാംഷയോടെ നോക്കി. അഞ്ജലിയുടെ മുഖത്ത് പതിവ് തിടുക്കം.

രാധ പതർച്ചയോടെ, മോഹനുമായുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചും, ഒറ്റപ്പെടലിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ ജീവിതം തുടങ്ങാൻ താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെന്നും പറഞ്ഞു നിർത്തി. മുറിയിൽ ഒരു നിമിഷം ശ്മശാന മൂകത തളംകെട്ടി.

ആ നിശ്ശബ്ദത തകർത്തത് അഞ്ജലിയാണ്. ദുബായിലെ തണുത്ത മുറിയിൽ നിന്ന് ഒരു തീപ്പൊരി പോലെ അവളുടെ വാക്കുകൾ വന്നു.

“അമ്മേ, തമാശ പറയുകയാണോ? ഈ പ്രായത്തിലോ? ഇത് എന്തൊരു നാണക്കേടാണ്?” അഞ്ജലിയുടെ സ്വരം ഉയർന്നു.

“അഞ്ജലി, നീ എന്താ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നത്? ഞാൻ…” രാധയുടെ ശബ്ദം ഇടറി.

“അമ്മയെ ഞാൻ കളിയാക്കുകയല്ല, സത്യം പറയുകയാണ്. ഞങ്ങളുടെ കല്യാണം കഴിഞ്ഞു, അനന്തുവിന്റെ കല്യാണവും കഴിഞ്ഞു. ഇനിയെന്തിനാണ് അമ്മയ്ക്ക് ഈ ‘വിവാഹം’? അമ്മ എപ്പോഴെങ്കിലും അച്ഛനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ഞങ്ങളുടെ കുട്ടികൾ എന്ത് പറയും, ‘അവരുടെ മുത്തശ്ശിയുടെ രണ്ടാമത്തെ കല്യാണം’ എന്നോ?” അഞ്ജലിയുടെ വാക്കുകൾ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നവയായിരുന്നു.

അഞ്ജലിയുടെ ഭർത്താവ് രമേശ് ഒന്നും സംസാരിക്കാതെ നിശ്ശബ്ദനായി ഇരുന്നു.

“നാണക്കേട്? ഞാൻ എന്തിനാണ് നാണിക്കേണ്ടത്? ഞാൻ ആരുടെയും മുന്നിൽ തല കുനിക്കുന്നതൊന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല, അഞ്ജലി. ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അത് തെറ്റാണോ?” രാധ വേദനയോടെ ചോദിച്ചു.

“ജീവിതം ആസ്വദിക്കാൻ ധാരാളം വഴികളില്ലേ അമ്മേ? അമ്പലത്തിൽ പോകാം, തീർത്ഥാടനം നടത്താം, പേരക്കുട്ടികളെ നോക്കാം. അതല്ലാതെ ഒരു പുരുഷൻ വേണമെന്ന് പറയുന്നത്… അത് കേൾക്കാൻ എനിക്ക് തീരെ താല്പര്യമില്ല. അമ്മ ഈ തീരുമാനം മാറ്റണം,” അഞ്ജലി വെട്ടിത്തുറന്നു പറഞ്ഞു. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ പ്രതിഷേധവും പുച്ഛവും നിഴലിച്ചു.

അനന്തുവിന്റെ മുഖം ദേഷ്യം കൊണ്ട് ചുവന്നു. പക്ഷേ അവൻ സഹോദരിയെ തടഞ്ഞില്ല.

“മതി അഞ്ജലി,” അനന്തു ഇടപെട്ടു. “നിനക്ക് അമ്മയുടെ അവസ്ഥ മനസ്സിലാവാഞ്ഞിട്ടല്ല. അമ്മ ഇത്രയും കാലം ജീവിച്ചത് ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ്. ഇനിയെങ്കിലും അമ്മ സ്വന്തമായി ഒരു സന്തോഷം കണ്ടെത്തിയാൽ എന്താണ് തെറ്റ്?”

അനന്തുവിന്റെ പിന്തുണ രാധയ്ക്ക് ഒരു തണലായി തോന്നി. എന്നാൽ അഞ്ജലി വിട്ടുകൊടുക്കാൻ തയ്യാറായില്ല.

“നിനക്ക് എളുപ്പമാണ് അനന്തു, നീ അവിടെ ബാംഗ്ലൂരിൽ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു. ഈ സമൂഹം അമ്മയെ നോക്കുമ്പോൾ എന്നെയാണ് കളിയാക്കുക! അമ്മ എപ്പോഴും പാവപ്പെട്ട ഒരു വിധവയായി ജീവിക്കുന്നതാണ് ഈ കുടുംബത്തിന് നല്ലത്. ഈ വൃത്തികെട്ട ചിന്ത അമ്മയുടെ മനസ്സിൽ നിന്ന് കളഞ്ഞേക്കണം,” അഞ്ജലി ആജ്ഞാപിച്ചു.

ആ വാക്കുകൾ രാധയുടെ ഹൃദയം തകർത്തു. ഒരു നിമിഷം അവൾക്ക് താൻ എന്തിനാണ് ഈ കാര്യം ഇവരോട് പറയാൻ പോയതെന്ന് തോന്നി. അവളുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. അവൾ ടാബ്‌ലെറ്റിലേക്ക് കൈചൂണ്ടി.

“മതി അഞ്ജലി. നീ ഫോൺ വെച്ചോ. ഇനി നീ എന്നെ വിളിക്കേണ്ട,” രാധയുടെ ശബ്ദം കനത്തു.

അഞ്ജലി ദേഷ്യത്തോടെ വീഡിയോ കോൾ കട്ട് ചെയ്തു. നിശ്ശബ്ദത വീണ്ടും മുറിയിൽ നിറഞ്ഞു.

അനന്തു വേഗം എഴുന്നേറ്റ് അമ്മയുടെ അരികിൽ വന്നു. “അമ്മ വിഷമിക്കണ്ട. ഞാൻ കൂടെയുണ്ട്. അഞ്ജലി പറഞ്ഞതൊന്നും അമ്മ കാര്യമാക്കരുത്.”

രാധ കണ്ണീരടക്കാൻ പാടുപെട്ടു. അവൾക്ക് ഇപ്പോൾ അനന്തുവിന്റെ പിന്തുണ അനിവാര്യമായിരുന്നു. ഈ പോരാട്ടം തുടങ്ങിയിട്ടേയുള്ളൂവെന്ന് അവൾക്ക് മനസ്സിലായി.

അഞ്ജലി ഫോൺ കട്ട് ചെയ്തതിന് ശേഷമുള്ള നിശ്ശബ്ദത കനത്തതായിരുന്നു. രാധയുടെ കവിളിലൂടെ കണ്ണുനീർ ഒഴുകി. അവൾക്ക് ഒരേ സമയം സങ്കടവും ദേഷ്യവും തോന്നി. സ്വന്തം മകൾ തന്നെ ഇത്രയും മോശമായി സംസാരിക്കുമെന്ന് അവൾ ഒരിക്കലും പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നില്ല.

അനന്തു കസേര രാധയുടെ അടുത്തേക്ക് വലിച്ചിട്ട് നിലത്ത് മുട്ടുകുത്തിയിരുന്നു. “അമ്മേ, വിഷമിക്കല്ലേ. അവൾ പെട്ടെന്ന് പ്രതികരിച്ചതാണ്. അഞ്ജലി എപ്പോഴും ഇമോഷണൽ ആണ്. അവളുടെ ലോകത്ത് അവൾക്കൊരു സ്റ്റാറ്റസ് ഉണ്ട്. നമ്മുടെ സമൂഹം ഇപ്പോഴും വിധവയായ അമ്മ വീണ്ടും വിവാഹം കഴിക്കുന്നത് ഒരു കുറവായിട്ടാണ് കാണുന്നത്. അത് കൊണ്ടുള്ള പേടിയാവും അവൾക്ക്.”

രാധ കണ്ണുതുടച്ച് അനന്തുവിനെ നോക്കി. “അവൾക്ക് പേടിയോ? അതോ എന്നോടുള്ള അവകാശവാദമോ? അനന്തു, ഞാൻ ജീവിച്ചത് നിങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ്. നിങ്ങളുടെ അച്ഛൻ പോയപ്പോൾ എനിക്ക് മുപ്പത് വയസ്സ് പോലുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നെ ഇഷ്ടം പോലെ ആളുകൾക്ക് വിവാഹം കഴിക്കാമായിരുന്നു. അന്ന് ഞാൻ വേണ്ടെന്ന് വെച്ചത് നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും കാരണമാണ്. ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ സ്വന്തമായി ജീവിതം കണ്ടെത്തി, ഞാൻ ഒരല്പം സന്തോഷം കണ്ടെത്തുമ്പോൾ അവൾക്ക് അത് നാണക്കേടാണോ?”

അനന്തു അമ്മയുടെ കൈകൾ ചേർത്തുപിടിച്ചു. “അല്ലമ്മേ, അവകാശവാദമാണ്. അമ്മ എപ്പോഴും അവർക്ക് മാത്രം സ്വന്തമായിരിക്കണം എന്ന ചിന്ത. പക്ഷെ, അമ്മയുടെ സന്തോഷമാണ് എനിക്ക് പ്രധാനം. മോഹൻ അങ്കിളിന്റെ കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് പൂർണ്ണ വിശ്വാസമുണ്ട്. അദ്ദേഹം നല്ല മനുഷ്യനാണ്. അച്ഛൻ പോയ സമയത്ത് ഞങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി ഒരുപാട് കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു തന്ന ആളാണ്. അമ്മ ഈ തീരുമാനം മാറ്റേണ്ട.”

അനന്തുവിന്റെ വാക്കുകൾ രാധയ്ക്ക് വലിയ ആശ്വാസം നൽകി. ആ നിമിഷം, മകന്റെ പ്രായോഗികമായ സ്നേഹത്തെയും പിന്തുണയെയും അവൾ വാത്സല്യത്തോടെ ഓർത്തു.

“പക്ഷേ, അഞ്ജലിയുടെ ഈ എതിർപ്പ്… ഇത് പ്രശ്നമാകില്ലേ, മോനെ?” രാധയുടെ ശബ്ദത്തിൽ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു.

“അമ്മ അതിനെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ച് വിഷമിക്കണ്ട. അഞ്ജലിയെ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിക്കോളാം. അമ്മ മോഹൻ അങ്കിളുമായി സംസാരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ മുന്നോട്ട് വെക്കൂ. ഈ നാട്ടിൽ, ഒരാൾക്ക് വേണ്ടി ഒരാൾ ജീവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വലുതല്ല മറ്റൊരാളുടെ അഭിപ്രായം.” അനന്തുവിന്റെ വാക്കുകൾ രാധയ്ക്ക് ധൈര്യം നൽകി.

അഞ്ജലി ശാന്തയാകുമെന്ന് കരുതി അനന്തു പിന്നീട് പല തവണ വീഡിയോ കോളിൽ സംസാരിച്ചു. എന്നാൽ, അഞ്ജലിയുടെ നിലപാട് കൂടുതൽ കടുക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.

“നീ ഒരു ഡോക്ടറാണ്, നിനക്ക് പ്രാക്ടിക്കലായി കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കാം. പക്ഷേ ഞങ്ങളുടെ ലോകം അങ്ങനെയല്ല അനന്തു. നാട്ടുകാർ സംസാരിക്കുന്നത് എന്നെയും രമേശിനെയും നോക്കിയാണ്. അമ്മ ആണുങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി ആർത്തി കാണിക്കുന്നവളായി മുദ്രകുത്തപ്പെടും. അമ്മയെ ഒരു വിധവയായി ഞങ്ങളുടെ കൂടെ കൊണ്ടുവന്ന് നിർത്താൻ എനിക്കറിയാം. അല്ലാതെ ഈ വൃത്തികെട്ട വിവാഹം വേണ്ട,” അഞ്ജലി തീർത്തു പറഞ്ഞു.

“നീ അമ്മയെ വേദനിപ്പിക്കുകയാണ്, അഞ്ജലി. അമ്മയ്ക്ക് ഇപ്പോൾ നാൽപ്പത് വയസ്സേ ആയുള്ളൂ. ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിക്കുന്നത് എത്ര പ്രയാസമാണെന്ന് നീ ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടോ? രണ്ടാളും പരസ്പരം താങ്ങും തണലുമാവട്ടെ എന്ന് വിചാരിച്ചാൽ എന്താണ് തെറ്റ്?” അനന്തു ദേഷ്യത്തോടെ ചോദിച്ചു.

“എല്ലാം ന്യായീകരിച്ചോളൂ. ഞാൻ ഈ കല്യാണത്തിന് സമ്മതിക്കില്ല. അമ്മ ഇത് നടത്തുകയാണെങ്കിൽ, ഇനി ഈ വീട്ടിൽ വരാൻ എനിക്കാവില്ല. അമ്മയെയും അനന്തുവിനെയും ഞാൻ തള്ളിപ്പറയും.” അഞ്ജലി വികാരപരമായി പ്രതികരിച്ചു.

അഞ്ജലിയുടെ ഭീഷണി അനന്തുവിനെ വിഷമിപ്പിച്ചു. എങ്കിലും അമ്മയുടെ സന്തോഷമാണ് വലുതെന്ന് അവൻ ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. അവൻ രാധയോട് പറഞ്ഞു: “അഞ്ജലി അവളുടെ ദേഷ്യം തീർക്കുന്നതാണ്. അവൾക്ക് ഞങ്ങളെ വിട്ട് അധികകാലം നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. അമ്മ മുന്നോട്ട് പോകൂ. ഞാൻ മോഹൻ അങ്കിളുമായി സംസാരിച്ച് കാര്യങ്ങൾ തീരുമാനിക്കാം.”

അനന്തു മുൻകൈയെടുത്ത് മോഹൻ അങ്കിളുമായി സംസാരിച്ചു. മോഹനും രാധയെപ്പോലെ ഒറ്റപ്പെട്ടുപോയ ഒരാളായിരുന്നു. മോഹന്റെ മക്കളും വിദേശത്താണ്. അവരുടെ പൂർണ്ണ പിന്തുണ അദ്ദേഹത്തിന് ഉണ്ടായിരുന്നു.

അനന്തുവും മോഹനും ചേർന്ന് വിവാഹക്കാര്യങ്ങൾ മുന്നോട്ട് നീക്കി. രാധയുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം അടുത്തുള്ള ഒരു ക്ഷേത്രത്തിൽ വെച്ച് ലളിതമായ രീതിയിൽ വിവാഹം നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ചടങ്ങിൽ അടുത്ത ബന്ധുക്കളും അനന്തുവിന്റെ കുടുംബവും മാത്രം മതിയെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു. അഞ്ജലിയെ വിവരമറിയിച്ചെങ്കിലും അവൾ പ്രതികരിച്ചില്ല.

വിവാഹത്തിന്റെ ദിവസം അടുത്തു. അഞ്ജലിയെ വിളിക്കേണ്ട എന്ന് രാധ തീരുമാനിച്ചിരുന്നു. പക്ഷേ, ഒരു അമ്മയെന്ന നിലയിൽ അവൾക്ക് മകളെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. വിവാഹത്തിന് തലേദിവസം രാത്രി രാധ അഞ്ജലിയെ വിളിച്ചു.

“മോളേ, നാളെ എന്റെ വിവാഹമാണ്. നീ വന്നില്ലെങ്കിൽ സാരമില്ല. പക്ഷേ, അമ്മയ്ക്ക് നിന്നെ വിളിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല,” രാധയുടെ ശബ്ദം ഇടറി.

“എനിക്കിപ്പോഴും ഈ വൃത്തികെട്ട കാര്യത്തോട് യോജിപ്പില്ല. അമ്മ ചെയ്തത് എന്നെ വേദനിപ്പിച്ചു. ഞാൻ വരില്ല. അമ്മയ്ക്ക് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാമെങ്കിൽ ജീവിച്ചോളൂ,” അഞ്ജലി തണുപ്പുള്ള സ്വരത്തിൽ മറുപടി നൽകി.

രാധ നിരാശയായി ഫോൺ വെച്ചു. അടുത്ത നിമിഷം, അനന്തു വാതിൽ തുറന്ന് അകത്തേക്ക് വന്നു.

“അമ്മ വിഷമിക്കണ്ട. നാളെ അമ്മ സന്തോഷമായി ഇരിക്കണം. ബാക്കിയെല്ലാം നമുക്ക് പിന്നെ നോക്കാം,” അവൻ അമ്മയുടെ നെറ്റിയിൽ ചുംബിച്ചു.

ആദ്യത്തെ പ്രതിസന്ധി തരണം ചെയ്തതിലുള്ള ആശ്വാസം രാധയുടെ മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു. നാളെ, വർഷങ്ങൾ നീണ്ട ഒറ്റപ്പെടലിന് ഒരു അവസാനമാവുകയാണ്. മകന്റെ തണലിൽ, അവൾ ഒരു പുതിയ ജീവിതത്തിലേക്ക് കാലെടുത്തുവെക്കാൻ തയ്യാറായി.

ക്ഷേത്രത്തിലെ നടപ്പുര ശാന്തമായിരുന്നു. ചെമ്പകപ്പൂക്കളുടെ മണവും, മണിനാദത്തിന്റെ നേർത്ത അലകളും അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിറഞ്ഞു. രാധയുടെ വിവാഹം ലളിതമായി നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചത് ഈ സ്വസ്ഥത വേണ്ടിയാണ്. അടുത്ത ബന്ധുക്കളും അനന്തുവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും മാത്രമാണ് ചടങ്ങിൽ പങ്കെടുത്തത്.

രാധ സ്വർണ്ണ നിറമുള്ള സെറ്റ് മുണ്ടും ബ്ലൗസും ധരിച്ചിരുന്നു. അവളുടെ മുഖത്ത് ഒരു വധുവിന്റെ സാധാരണ ലജ്ജയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് വർഷങ്ങളുടെ കാത്തിരിപ്പിനുശേഷം സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ ഒരുവളുടെ തിളക്കമായിരുന്നു. മോഹൻ, നാൽപ്പതുകളുടെ അവസാനത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, സൗമ്യനായ ഒരു മനുഷ്യൻ. രാധയ്ക്ക് ഒരു താങ്ങും തണലുമാകാൻ കഴിവുള്ളയാൾ.

അനന്തുവും ഭാര്യ നീതുവും ആയിരുന്നു ചടങ്ങുകളുടെ മുൻപന്തിയിൽ. എല്ലാ കാര്യങ്ങളും കൃത്യമായി നടക്കുന്നുണ്ടെന്ന് അവൻ ഉറപ്പുവരുത്തി. അമ്മയുടെ സന്തോഷം അവന് സ്വന്തം സന്തോഷമായിരുന്നു. താലികെട്ട് നടന്നപ്പോൾ, അനന്തുവിന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. ഇത് കേവലം ഒരു വിവാഹമായിരുന്നില്ല, അവന്റെ അമ്മയുടെ പുതിയ ജീവിതത്തിലേക്കുള്ള പുനർജന്മമായിരുന്നു.

വിവാഹശേഷം വീട്ടിൽ നടന്ന ചെറിയ സത്കാരത്തിനിടയിൽ അനന്തുവും നീതുവും രാധയ്ക്ക് ചുറ്റും സന്തോഷത്തോടെ നിന്നു. രാധയുടെ മുഖത്ത് കാണുന്ന സമാധാനം മോഹനുമായുള്ള ഈ ബന്ധം എത്രത്തോളം ശരിയാണെന്ന് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.

“അമ്മേ, കണ്ടില്ലേ? ആരും ഈ കല്യാണത്തെ കുറ്റം പറയുന്നില്ല. സന്തോഷം മാത്രമാണ് എല്ലാവർക്കും,” അനന്തു പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു.

“മോനെ, നിന്റെ പിന്തുണയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഇത് നടക്കില്ലായിരുന്നു. നിന്റെ അച്ഛന്റെ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നീയാണ് എല്ലാം ചെയ്തത്,” രാധ അവനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു.

ആ സന്തോഷത്തിനിടയിലും രാധയുടെ മനസ്സിൽ ഒരു വേദന ഒളിഞ്ഞിരുന്നു: അഞ്ജലി. തന്റെ മകൾ ഈ സന്തോഷത്തിൽ പങ്കുചേർന്നില്ല.

വിവാഹദിവസം വൈകുന്നേരം, മോഹനൊപ്പം അവന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോവുകയായിരുന്നു രാധ. യാത്ര പുറപ്പെടുന്നതിന് മുൻപ് രാധ വീണ്ടും അഞ്ജലിയെ വിളിച്ചു. കോൾ എടുത്തത് രമേശ് ആയിരുന്നു, അവളുടെ ഭർത്താവ്.

“രമേശ്, അഞ്ജലി എവിടെ? ഞാൻ സംസാരിക്കാൻ വിളിച്ചതാണ്.”

“അഞ്ജലി യാത്രയിലാണ് ആന്റി. അവൾ ഇത്തിരി തിരക്കിലാണ്,” രമേശിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ വ്യക്തമായ തണുപ്പും ഒഴിഞ്ഞുമാറലും ഉണ്ടായിരുന്നു.

“നീ അവളോട് പറയണം, എന്റെ വിവാഹം കഴിഞ്ഞു. അവൾക്ക് വിഷമമുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നെ വിളിക്കാം. എപ്പോഴും ഈ വാതിൽ തുറന്നിരിക്കും,” രാധ വികാരങ്ങളെ അടക്കിപ്പിടിച്ച് പറഞ്ഞു.

രമേശ് ഒരു മൂളലിൽ മറുപടി ഒതുക്കി. ആ സംഭാഷണം രാധയ്ക്ക് വീണ്ടും വേദന നൽകി. മകൾ തന്നിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി അകന്നു പോയിരിക്കുന്നു.

മോഹന്റെ വീട്ടിൽ എത്തിയ ശേഷം രാധ ഒരു പുതിയ ജീവിതം തുടങ്ങി. ആ വീട്ടിൽ അവൾക്കുവേണ്ടി മോഹൻ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും ഒരുക്കിയിരുന്നു. അവന്റെ വാത്സല്യം നിറഞ്ഞ സംസാരവും, കരുതലും രാധയെ പതിയെ പഴയ വേദനകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു. അവർ ഒരുമിച്ച് യാത്രകൾ പോയി, സിനിമ കണ്ടു, പഴയ കോളേജ് കാലത്തെ തമാശകൾ ഓർത്തെടുത്തു. ഇരുവർക്കും നഷ്ടപ്പെട്ട молодоപ്പവും, ജീവിതോത്സാഹവും തിരികെ കിട്ടിയത് പോലെ.

ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. അനന്തു പതിവായി അമ്മയെ വിളിച്ചു. എല്ലാ സന്തോഷവാർത്തകളും അറിയിച്ചു.

പക്ഷേ, ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞിട്ടും അഞ്ജലി ആരെയും വിളിച്ചില്ല. രാധ വിളിക്കുമ്പോൾ ഫോൺ എടുക്കാതെയായി. ഇത് അനന്തുവിനെ വിഷമിപ്പിച്ചു.

“അവൾ ഇത്തിരി ഓവറാണ് അമ്മേ, ഞാൻ ദുബായിൽ പോയി അവളെ കണ്ടിട്ട് വരാം,” അനന്തു അമ്മയോട് പറഞ്ഞു.

അനന്തു ദുബായിൽ എത്തിയപ്പോൾ അഞ്ജലിയുടെ വീട്ടിലായിരുന്നു താമസം. ആദ്യ ദിവസം തന്നെ അനന്തു വിവാഹക്കാര്യം അവതരിപ്പിച്ചു.

“അഞ്ജലി, നീ അമ്മയെ വിളിക്കാത്തത് ശരിയല്ല. അമ്മ ഇപ്പോൾ വളരെ സന്തോഷത്തിലാണ്. ആ സന്തോഷം കണ്ടിട്ട് പോലും നിനക്ക് അമ്മയോട് സംസാരിക്കാൻ തോന്നുന്നില്ലേ?”

അഞ്ജലി മുഖം കടുപ്പിച്ചു. “ഇപ്പോഴും നീ അമ്മയെ ന്യായീകരിക്കുന്നത് എന്തിനാണ് അനന്തു? എനിക്കിപ്പോഴും അമ്മ ചെയ്തത് അംഗീകരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. നമ്മുടെ അച്ഛനെ അപമാനിച്ചതിന് തുല്യമാണ് ഇത്. അമ്മയ്ക്ക് ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒരു ചിന്തയുമില്ല.”

“അഞ്ജലി, അമ്മയെന്തിനാണ് അച്ഛനെ അപമാനിക്കുന്നത്? അമ്മ ഇരുപത് വർഷം ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിച്ചു. ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരവസ്ഥ അമ്മയ്ക്ക് വേണ്ടെന്ന് വെച്ചപ്പോൾ നിനക്കെന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്? നിന്റെ അഹങ്കാരമാണ് ഈ സംസാരിക്കുന്നത്. അമ്മയെ വിളിക്കാത്തതിന് ഞാൻ നിന്നെ കുറ്റം പറയുകയാണ്,” അനന്തു ഉറച്ച സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു.

അഞ്ജലി പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. “എനിക്കെന്തോ… അമ്മയെ മറ്റൊരാളുമായി കാണുന്നത് സഹിക്കാൻ പറ്റുന്നില്ല. അമ്മയുടെ ലോകം ഞങ്ങളായിരിക്കണം. അല്ലാതെ… എനിക്കെന്തോ ദേഷ്യം നിയന്ത്രിക്കാൻ പറ്റുന്നില്ല. ഞാൻ അമ്മയെ മോശമായി സംസാരിച്ചതിൽ എനിക്ക് ദുഃഖമുണ്ട്. പക്ഷേ എനിക്ക് തിരുത്താൻ പറ്റുന്നില്ല.”

അനന്തു അവളുടെ തോളിൽ കൈവെച്ചു. “എങ്കിൽ നീ ഒന്ന് അമ്മയുടെ കണ്ണിലൂടെ ചിന്തിക്ക്. അമ്മ ഇത്രയും കാലം ജീവിച്ചത് ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഒരു കഥാപാത്രമായിട്ടാണ്. ഇനിയെങ്കിലും അമ്മയ്ക്ക് സ്വന്തം ഇഷ്ടത്തിന് ജീവിക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യം കൊടുക്കണം. നീ വിളിക്കാത്തത് അമ്മയെ വല്ലാതെ വേദനിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. നീ അമ്മയോട് സംസാരിക്കണം.”

അഞ്ജലിക്ക് മറുപടി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അവളുടെ മനസ്സിൽ സങ്കീർണ്ണമായ വികാരങ്ങൾ പെരുമ്പറ കൊട്ടുകയായിരുന്നു. നാണക്കേടാണോ അതോ അമ്മയെ മറ്റൊരാൾക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതിലുള്ള വൈകാരികമായ എതിർപ്പാണോ എന്നവൾക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

ദുബായിലെ താമസത്തിനിടയിൽ അനന്തു അഞ്ജലിയോട് സംസാരിക്കുന്നത് നിർത്താൻ തയ്യാറായില്ല. അമ്മയുടെ ഭാഗത്തുനിന്ന് ചിന്തിക്കാൻ അവൻ അവളെ നിർബന്ധിച്ചു. ഒരു ദിവസം രാത്രി, രമേശ് നേരത്തെ ഉറങ്ങാൻ പോയ ശേഷം, അനന്തുവും അഞ്ജലിയും ബാൽക്കണിയിൽ ഇരുന്നു.

“നമ്മുടെ അമ്മയെ ഓർമ്മയുണ്ടോ, അച്ഛൻ പോയ സമയത്ത്?” അനന്തു പതിയെ ചോദിച്ചു. “അന്ന് അമ്മയ്ക്ക് കഷ്ടിച്ച് ഇരുപത് വയസ്സേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ആ പ്രായത്തിൽ, ഒറ്റയ്ക്ക് രണ്ട് കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താൻ വേണ്ടി, അമ്മ സ്വന്തം യൗവനവും സ്വപ്നങ്ങളും വേണ്ടെന്ന് വെച്ചു. ചിരി പോലും മറന്നാണ് അമ്മ ഞങ്ങളെ വളർത്തിയത്. അന്ന് ആരും അമ്മയുടെ ഇഷ്ടങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചില്ല.”

അഞ്ജലി മൗനം പാലിച്ചു.

“ഇപ്പോൾ അമ്മ ഞങ്ങളെയെല്ലാം സുരക്ഷിതരാക്കി. അമ്മയുടെ മുപ്പതുകളിലും നാല്പതുകളിലുമെല്ലാം അമ്മ ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നു. ആ ഒറ്റപ്പെടൽ എത്ര വലുതാണെന്ന് എനിക്കറിയാം. ഞാനോ നീതിയോ ആരും അമ്മയുടെ അടുത്ത് സ്ഥിരമായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ വീട്ടിൽ വരുമ്പോൾ പോലും നീ ആകെ രണ്ട് ദിവസം ലീവെടുത്ത് ഓടിപ്പോകാൻ നോക്കുന്ന ഒരാളായിരുന്നു.” അനന്തുവിന്റെ വാക്കുകൾ സത്യമായിരുന്നു.

“മോഹൻ അങ്കിൾ അമ്മയ്ക്ക് ഒരു കൂട്ടാണ്. അദ്ദേഹം അമ്മയെ നന്നായി ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ട്. അമ്മയുടെ മുഖത്ത് ഇപ്പോഴുള്ള സന്തോഷം, അച്ഛൻ പോയ ശേഷം ഞാൻ ആദ്യമായി കാണുന്നതാണ്. നീ വിചാരിക്കുന്നത് പോലെ അത് നാണക്കേടല്ല, അഞ്ജലി. അത് അമ്മയുടെ പുതിയ ജീവിതം തുടങ്ങാനുള്ള അവകാശമാണ്.”

അനന്തുവിന്റെ വാക്കുകൾ അഞ്ജലിയുടെ മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ തറച്ചു. അവൾ പതിയെ തലയുയർത്തി, “എനിക്കറിയാം അനന്തു… അമ്മ എന്നെ വിളിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ സംസാരിച്ചത് വളരെ മോശമായിപ്പോയി. പക്ഷേ എനിക്കെന്തോ… അമ്മയെ മറ്റൊരാൾക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കാൻ എന്റെ മനസ്സ് സമ്മതിക്കുന്നില്ല. അച്ഛനെ സ്നേഹിച്ചത്രയും ആരെയും അമ്മ സ്നേഹിക്കാൻ പാടില്ലെന്ന് ഞാൻ ശഠിച്ചു. അത് എന്റെ സ്വാർത്ഥതയായിരുന്നു.”

“അതെ, അത് സ്വാർത്ഥതയാണ്. അമ്മയുടെ സന്തോഷമാണ് വലുതെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം. അച്ഛൻ മരിച്ചെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നല്ല ഓർമ്മകൾ എപ്പോഴും നമ്മുടെ കൂടെയുണ്ടാകും. അതിനർത്ഥം അമ്മയും ജീവിക്കരുത് എന്നല്ലല്ലോ. നീ ഇനിയെങ്കിലും അമ്മയെ വിളിക്കണം.”

അഞ്ജലി സമ്മതം മൂളി. “ഞാൻ വിളിക്കാം, നാളെത്തന്നെ വിളിക്കാം. അമ്മയോട് മാപ്പ് പറയണം.”

അടുത്ത ദിവസം രാവിലെ, അഞ്ജലി അമ്മയെ വീഡിയോ കോളിൽ വിളിച്ചു. മോഹന്റെ വീട്ടിൽ, രാധയും മോഹനും കമ്പ്യൂട്ടറിന് മുന്നിൽ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു.

“അമ്മേ…” അഞ്ജലിയുടെ ശബ്ദം ഇടറി. “എന്നെക്കൊണ്ട് സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഞാൻ…”

രാധയുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. “സാരമില്ല മോളേ. നീ വിളിച്ചല്ലോ, അതുമതി എനിക്ക്.”

“അമ്മ എന്നോട് ക്ഷമിക്കണം. ഞാൻ അമ്മയോട് സംസാരിച്ചത് വളരെ മോശമായിപ്പോയി. അമ്മയുടെ സന്തോഷമാണ് വലുതെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. മോഹൻ അങ്കിളിന് ഒരുപാട് അഭിനന്ദനങ്ങൾ. നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും സന്തോഷമായിരിക്കണം.” അഞ്ജലിയുടെ വാക്കുകൾ ആത്മാർത്ഥമായിരുന്നു.

മോഹൻ ചിരിച്ചു കൊണ്ട് കൈവീശി കാണിച്ചു. “സാരമില്ല മോളേ. അഞ്ജലിയെ എനിക്കറിയാം. ഒരുപാട് സ്നേഹമുള്ള കുട്ടിയാണ്. ഇതാണ് ഞങ്ങൾ പ്രതീക്ഷിച്ചതും.”

ആ നിമിഷം, രാധയുടെ മനസ്സിലെ അവസാന മഞ്ഞുകട്ടിയും ഉരുകിപ്പോയി. മകളുടെ സ്നേഹവും അംഗീകാരവും ലഭിച്ചപ്പോൾ അവൾക്ക് ലഭിച്ച സന്തോഷം അളക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു.

അനന്തു കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം നാട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചുപോയി. അവൻ അമ്മയുടെയും മോഹന്റെയും സന്തോഷത്തിൽ സംതൃപ്തനായിരുന്നു. മകന്റെ ആ ഉറച്ച നിലപാട് ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരുപക്ഷേ രാധ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയേനെ.

വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി. രാധയും മോഹനും സന്തുഷ്ടരായി ജീവിച്ചു. അഞ്ജലിയും പതിവായി വിളിക്കുകയും, നാട്ടിൽ വരുമ്പോൾ മോഹന്റെ വീട്ടിൽ താമസിക്കുകയും ചെയ്തു. പേരക്കുട്ടികൾക്ക് മോഹൻ ഒരു നല്ല മുത്തച്ഛനായി.

ഒരവസരത്തിൽ അഞ്ജലി അനന്തുവിനോട് പറഞ്ഞു, “നീയാണ് ശരി. അമ്മയുടെ സന്തോഷത്തിന് വേണ്ടി നീ എടുത്ത ആ നിലപാട് ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാനൊരിക്കലും ഈ സത്യം അംഗീകരിക്കില്ലായിരുന്നു. ഞാനാണ് തെറ്റ് ചെയ്തത്. അമ്മയുടെ ജീവിതം അമ്മയുടെ മാത്രം സ്വത്താണ്. അതിൽ മറ്റാർക്കും അവകാശമില്ല.”

അനന്തു പുഞ്ചിരിച്ചു. “നമ്മുടെ അമ്മയ്ക്ക് വേണ്ടി നമ്മൾ നിന്നില്ലെങ്കിൽ പിന്നെ ആരാണ് നിൽക്കുക?”

രാധയും മോഹനും ഒരുമിച്ച് ഒരു സായാഹ്ന നടത്തം പോകുമ്പോൾ, രാധ മോഹന്റെ കയ്യിൽ മുറുകെ പിടിച്ചു. “അനന്തു എന്നെ മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ട് മാത്രമാണ് എനിക്ക് ഈ ജീവിതം ലഭിച്ചത്. അവൻ എന്റെ മകൻ മാത്രമല്ല, എന്റെ നല്ല സുഹൃത്ത് കൂടിയാണ്.”

മോഹൻ രാധയെ നോക്കി ചിരിച്ചു. അവരുടെ ജീവിതം ഒരൊറ്റ സ്വർണ്ണനൂൽ പോലെ ഇഴചേർന്നു കിടന്നു. കാലം മാറിയപ്പോൾ, മക്കളുടെ ചിന്താഗതിയും മാറി. ഒരു സ്ത്രീക്ക്, അവൾ ഏത് പ്രായത്തിലാണെങ്കിലും, സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാനും, പുതിയ സ്നേഹം കണ്ടെത്താനും അവകാശമുണ്ടെന്ന് ആ കുടുംബം തെളിയിച്ചു. മകന്റെ പിന്തുണയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ, അമ്മയുടെ സ്വപ്നം പൂവണിഞ്ഞു.